استرس چیست؟ + معرفی انواع استرس و روش های درمان آنها
استرس چیست؟
انسان ها روزانه در موقعیت ها و شرایط خاصی قرار می گیرند که ممکن است چالش ها یا تهدید هایی موجب بروز دلهره و استرس در آن شرایط شود و آرامش بدنی و روحی ما را تهدید نماید.
استرس در واقع نوعی پاسخ طبیعی از بدن در برابر تنش روانی و فشارهایی است که به آن وارد شده، و در نهایت موجب تحریک انسان و واکنش سریع در برابر تهدید می شود. در برخی مواقع واکنش انسان در برابر موقعیت های تهدید کننده موجب نجات جان او شده؛ ولی در بعضی مواقع سطح زیاد استرس تاثیرات بسیار مخربی بر روح و روان انسان خواهد گذاشت.
استرس معمولا حاصل فشارهای درونی و بیرونی است که به طور کلی تعادل بدن را به هم می زند و بدن ما در برابر این حالت تلاش می کند تا خود را مجدد به تعادل برساند.
استرس و اضطراب در شهرهای بزرگ و مراکز کشورها بیشتر بوده و واکنش هر فرد برای مقابله با آن متفاوت است و به مواردی از قبیل شرایط اجتماعی، ژنتیک، شخصیت، اتفاقات دوران کودکی، شرایط اقتصادی و…… بستگی دارد.
در زمان مواجه شدن بدن با استرس، هورمون کورتیزول یا همان هورمون استرس در بدن ترشح می شود و بدن حالت ایمنی خود را فعال می کند؛ که گاهی اوقات این استرس زودگذر و خفیف بوده و پس از دور شدن از موقعیت استرس زا بدن به حالت عادی بر می گردد.
برخی مواقع میزان استرس مزمن و شدید است و تاثیرات منفی و فشارهای روحی و جسمی زیادی را به بدن وارد می نماید و بدن دائما در حالت ایمنی و مبارزه قرار می گیرد که پس از مدتی موجب بیماری انسان خواهد شد.
نشانه ها و علائم بروز استرس در بدن
به طور معمول بروز استرس و اضطراب در بدن با علائم و نشانه هایی همراه است که بدن هر فرد مختص به وضعیت و شرایط محیطی، یک یا چند نشانه را از خود نشان می دهد.
با شناخت انواع علائم و نشانه های استرس تا حد زیادی می توان زود تر متوجه نوع و دلیل استرس شد و نسبت به درمان آن سریع تر و راحت تر اقدام نمود.
بعضی از علائم نشان دهنده استرس در بدن به شرح زیر می باشد:
- حس غم و ناحتی: وجود استرس در بدن باعث ترشح هورمون کورتیزول و کورتیکوتروپین شده که ترشح این هورمون ها موجب شده تا فرد بدون هیچ دلیلی احساس غم و ناراحتی کند؛ با گریه کردن می توان سطح هورمون های استرس زا در بدن را کم کرد و احساس بهتری را به خود بخشید.
- حس بی قراری و اضطراب: قرار گرفتن در موقعیت های استرس زا باعث واکنش بدن و حس اضطراب و بی قراری شده که اگر بدن مدت زمان کوتاهی تحت تاثیر این موقعیت باشد؛ ترشح هورمون های استرس فشار بدن را تنظیم کره و بدن پس از مدتی به حالت تعادل باز می گردد؛ اما اگر استرس در زمان طولانی بدن را تحت تاثیر خود قرار دهد، ترشح طولانی این هورمون ها اضطراب و بی قراری را در بدن افزایش می دهند.
- خستگی اختلال در خواب: استرس مداوم و ترشح هورمون کورتیزول باعث افزایش جریان خون، ضربان قلب و تنفس شده که همین موارد با تاثیر بر روی سیستم بدن موجب خستگی فرد خواهد شد.
علاوه بر این استرس با فعالسازی محور آدرنال، هیپوفیز و هیپوتالاموس که هر سه تاثیر بسزایی در تنظیم چرخه خواب و بیداری بدن دارند؛ باعث نشخوار ذهنی در رابطه با کشف راه حل برای حل شدن و نیز بی خوابی فرد می شود.
- حملات پانیک، سردرد و سرگیجه: ایجاد استرس در بدن باعث ورود مواد شیمیایی به جریان خون و افزایش ضربان قلب و تنفس شده که افزایش شدت آن منجر به حمله پانیک می شود. نشانه و علائم حمله پانیک ناشی از افزایش آدرنالین خون، نفس نفس زدن و احساس تنگی نفس می باشد که لازم است به سرعت درمان شود.
بروز دردهای مبهم در ناحیه سر و چشم، سرگیجه، سردرد و میگرن و نیز گاهی لرزش دست و پا ها از نشانه های به هم ریختن تعادل هورمون های بدن ناشی از استرس می باشد.
- افزایش فشار خون و درد قفسه سینه: یکی دیگر از واکنش های بدن در برابر استرس، ناشی از تولید انبوهی از هورمون ها در بدن، افزایش فشار خون و ضربان قلب و نیز باریک تر شدن رگ ها و منقبض شدن ماهیچه ها در بدن است که باعث درد در مفاصل و گاهی درد در قفسه سینه خواهد شد.
- ضعف سیستم ایمنی و مشکلات گوارشی: دلهره و استرس رابطه مستقیم با سیستم ایمنی بدن دارد، چرا که استرس میزان سلول های مبارز (لنفوسیت ها) را در بدن کاهش داده و بدن در برابر میکروب ها و عفونت بسیار ضعیف خواهد شد.
از طرفی بدن برای تنظیم فشار خون، تنفس و ضربان قلب با ترشح کورتیزول، سیستم عصبی را تحریک کرده و به جهت ارتباط سیستم عصبی با سیستم گوارش، افزایش اسید معده و اسپاسم مری باعث حالت تهوع و بروز یبوست یا اسهال خواهد شد.
علل بروز استرس چیست؟
استرس و اضطراب معمولا تحت بروز اتفاقات و حوادث و یا قرارگرفتن در موقعیت های خاصی می باشد که بدن را به شدت تحت تاثیر قرار خواهد شد.
برخی از علت های بروز استرس در بدن شامل موارد زیر می شود:
- ایجاد تغییر بزرگ و هیجانی در زندگی
- قبل از آزمون و امتحانات مهم و سرنوشت ساز
- برخورداری از مسئولیتی سخت و طاقت فرسا
- ایجاد فشار روحی و روانی در زندگی
- نداشتن اطمینان کافی در زندگی
- نداشتن کنترل کافی در یک اتفاق و نگرانی در رابطه با موضوعات مختلف در زندگی
- نداشتن کار و فعالیت و یکنواخت بودن زندگی
آشنایی با انواع استرس و روش درمان آن ها
همانطور که گفته شد استرس نوعی فرآیند درونی بدن در جهت سازگاری و یا مقابله فرد با موقعیت تحریک آمیز و خطرناک بوده که بدن هر شخص نسبت به آن موقعیت نوعی از استرس را از خود نشان می دهد که با شناخت انواع استرس می توان از بروز پیامدهای منفی جلوگیری نمود.
در واقع استرس دارای دو نوع استرس مثبت یوسترس و استرس منفی یا دیسترس بوده که استرس مثبت معمولا کوتاه مدت و سازنده است و باعث رشد شخصی، افزایش انگیزه و تاب آوری و نیز حس موفقیت در فرد می شود.
استرس منفی معمولا آسیب زا بوده و فرد را دچار اختلالات اضطراب، افسردگی، بی خوابی و … می کند که در صورت عدم مدیریت صحیح موجب بروز بیماری های جسمی و روحی در فرد خواهد شد.
متخصصان سلامت روان و روانشناسان استرس را با توجه به منشاء و نحوه بروز به چند دسته تقسیم کرده اند؛ که انواع آن و نیز روش درمان هر یک به شرح زیر می باشد:
۱- استرس مزمن
استرس مزمن یا همان اسنرس طولانی مدت در اثر فشار روحی و ذهنی شدید ایجاد شده که به طور معمول آزاردهنده و طاقت فرساست؛ عدم درمان به موقع آن موجب آسیب به جسم روان فرد خواهد شد.
علائم رایج این استرس
ایجاد تنش های عضلانی، مشکلات گوارشی، کابوس های شبانه، پرخوری عصبی یا کاهش اشتها، اختلال در خواب، ضعف سیستم ایمنی و ابتلا به بیماری و….. می باشد.
روش های درمان این استرس
ذهن آگاهی (MBSR)، درمان رفتاری شناختی به کمک روان درمان (CBT) و نیز دارودرمانی می باشد.
۲- استرس حاد و استرس حاد اپیزودیک
استرس حاد در اثر واکنش بدن به صورت لحظه ای و ناگهانی ایجاد شده که بسیار رایج است و بدن را در مدت زمان کوتاهی تحت تاثیر قرار می دهد. معمولا نشانه های آن مشکل در تمرکز، تعریق و لرزش دست ها، تنگی نفس، گشادی مردمک چشم و….. می باشد.
۳- استرس حاد اپیزودیک
تکرار استرس حاد به طور مداوم در زندگی بوده که معمولا افرادی که دارای شغل های پراسترس هستند؛ مانند پزشکان، آتش نشان ها و…. بیشتر در معرض این نوع استرس قرار می گیرند که در صورت طولانی شدن آن ممکن است تاثیرات مخربی را به بدن فرد وارد نماید.
از روش های درمان استرس حاد و استرس حاد اپیزودیک می توان به انجام فعالیت هایی مانند مدیتیشن، تمرینات تنفسی، درمان شناختی رفتاری و استفاده از داروهای تجویز شده توسط روانپزشک اشاره نمود.
۴- استرس فیزیولوژیکی
این نوع استرس در اثر ورود فشارهای فیزیولوژیک به بدن مانند کم خوابی، بیماری، دردهای مزمن و…. ایجاد شده که در طول زمان ممکن است تبدیل به استرس مزمن شود.
علائم رایج این استرس
معمولا افراد دچار این عارضه نمی توانند بیماری و مشکلات مربوط به آن را بپذیرند؛ علائم این نوع استرس شامل افسردگی، مشکلات گوارشی، اضطراب، ضعف سیستم ایمنی، سر درد تنشی و افکار منفی، کاهش امید به زندگی و….. می باشد.
روش های درمان این استرس
در جهت درمان آن می بایست کیفیت خواب را منظم نموده و از فعالیت هایی مانند ورزش منظم، مدیتیشن و رژیم غذایی مناسب استفاده نمود.
۵- استرس تروماتیک
استرس تروماتیک یا استرس آسیب زا در اثر شوکه شدن فرد زمان بروز حادثه و تصادف شدید، جنگ و رویداد های طبیعی، آزار روانی و جسمی و….. ایجاد می شود که ممکن است این استرس در برخی افراد به اختلال پس از سانحه یا PTSD تبدیل شود.
علائم رایج این استرس
از علائم این استرس شامل افسردگی، احساس شرم و گناه، کابوس شبانه، افزایش حرارت بدن و ضربان قلب، اضطراب شدید و کناره گیری از اجتماع و…. می شود.
روش های درمان این استرس
در بسیاری از افراد این استرس پس از گذشت مدت زمانی به صورت خود به خود درمان می شود ولی در صورت بر طرف نشدن لازم است با مراجعه به متخصصان روان، از روش های دارو درمانی، رویکرد شناختی رفتاری CBT و گروه درمانی استفاده نمود.
۶- استرس اجتماعی
این نوع استرس معمولا زمانی رخ می دهد که فرد در اجتماع قرار دارد و یا در زمان برقراری رابطه با دوستان و خانواده بروز پیدا می کند؛ که نشانه های آن احساس ناامنی و شرمندگی در جمع، ترس از برقراری ارتباط و صحبت کردن، انزوا طلبی و….. می باشد.
برای درمان استرس اجتماعی می توان از روش های گروه درمانی، تمرین مهارت های ارتباطی، خانواده درمانی و درمان شناختی رفتاری کمک گرفت.
۷- استرس پنهان
استرس پنهان اغلب ریشه در احساسات نادیده شده و فشارهای سرکوب شده داشته که این استرس به صورت آگاهانه حس نمی شود و به طور معمول از رفتار و عملکرد ذهنی و جسمی افراد می توان آن را تشخیص داد.
علائم رایج این استرس
علائم این استرس بد خلقی، اختلالات مربوط به خواب، سردرد مزمن، احساس خستگی، مشکلات گوارشی، پرخاشگری و عدم تمرکز می باشد.
روش های درمان این استرس
برای درمان استرس پنهان می بایست به روانشناس مراجعه نموده تا با تشخیص علت، روش درمان مناسب را به فرد ارائه دهند.
۸- استرس روانی
افکار منفی، تعارضات درونی و نشخوار فکری از عوامل ایجاد کننده استرس روانی در افراد بوده و معمولا به دلیل حساسیت ذهنی زیاد ایجاد می شود که اثرات منفی در حد استرس مزمن را در فرد به وجود می آورد.
از مهم ترین نشانه های استرس روانی رفتار های منفعل، عدم حس ارزشمندی و خود باوری، عدم اعتماد به دیگران، کاهش اعتماد به نفس و وسواس فکری و ذهنی می باشد که با تمرین های ذهن آگاهی، کاهش دادن دغدغه های ذهنی و استفاده از روش های درمانی شناختی رفتاری CBT می توان نسبت به برطرف نمودن این استرس اقدام نمود.
۹- استرس احساسی
استرس عاطفی یا استرس احساسی هنگامی رخ می دهد که شخص هیجانات قوی مانند ترس، خشم، حسادت، غم و…… را تجربه می کند که نشانه های آن اضطراب، بی انگیزگی، تحریک پذیری، دوری از اطرافیان، نوسانات خلقی و پرخاشگری، احساس نا امنی، گریه های مکرر است.
برای مقابله با استرس احساسی می توان از روش هایی چون گفتگو با دوستان، مدیتیشن، نوشتن، خودمراقبتی، عدم واکنش در برابر هیجانات، دارودرمانی استفاده نمود.
۱۰- استرس فیزیکی
استرس فیزیکی معمولا ناشی از فشار مستقیم وارد شده به فیزیک بدن بوده و به عملکرد ذهنی مربوط نمی شود که اغلب بعد از ورزش سنگین، آسیب دیدگی، خستگی عضلانی، انجام کار های سرپایی در مدت زمان طولانی و … ایجاد می شود.
علائم این استرس افت شدید انرژی بدن، کشیدگی عضلات، درد در عضلات بدن بوده که راهکارهای مقابله با آن برخورداری از استراحت کافی در طول شبانه روز، یوگا، تغذیه مناسب، فیزیوتراپی، فعالیت بدنی منظم، هیدراته کردن بدن می باشد.